50/30/20 kuralı, net gelirinizi üç büyük kalemde toplayan basit bir gelir dağılımı kuralıdır: yüzde 50 ihtiyaçlar, yüzde 30 istekler, yüzde 20 tasarruf ve borç kapatma. Örneğin eline 30.000 TL geçen biri için bu, 15.000 TL zorunlu giderler, 9.000 TL keyfi harcamalar ve 6.000 TL birikim anlamına gelir. Kuralın gücü kesinliğinden değil, karar yorgunluğunu azaltmasından gelir; her harcamayı tek tek tartmak yerine üç kovaya bakarsınız.
Bütçe tutmayı denemiş çoğu kişi ayrıntıda kaybolur. Otuz kategoriye bölünmüş bir tablo ilk ay heyecan verici, üçüncü ay ise angarya olur. 50/30/20 bu sorunu kategorileri üçe indirerek çözer. Ayrıntılı bir tablo kurmak istiyorsanız sıfırdan bütçe oluşturma yaklaşımı daha uygundur; ama başlangıçta önemli olan mükemmel bir tablo değil, paranızın hangi yöne aktığını görmektir.
İkinci faydası, tasarrufu artık kalanla değil, baştan ayrılan bir paylaştırma kalemiyle tanımlamasıdır. Ay sonunda ne kalırsa biriktirmeye çalışan biri genellikle hiçbir şey biriktiremez. Yüzde 20'yi maaş girdiği gün kenara çekmek, bu sırayı tersine çevirir.
Kural brüt maaş üzerinden değil, elinize geçen tutar üzerinden çalışır. Maaşlı çalışıyorsanız banka hesabınıza yatan miktar yeterlidir. Serbest çalışıyor ya da düzensiz gelir elde ediyorsanız iki ek adım gerekir:
İhtiyaç, ödemediğinizde hayatınızın işlemeyi bıraktığı giderdir. Kira veya konut kredisi taksiti, aidat, elektrik-su-doğalgaz, market alışverişi, ulaşım, temel iletişim faturası, zorunlu sigortalar ve varsa çocuk bakımı bu gruba girer. Kredi kartı borcunun asgari ödemesi de teknik olarak burada durur, çünkü ödenmemesi doğrudan zarar yaratır.
En sık yapılan hata, alışkanlık haline gelmiş rahatlıkları ihtiyaç saymaktır. Her gün öğle yemeğini dışarıda yemek beslenme ihtiyacı değil, kolaylık tercihidir. Ayrımı zorlanırsanız şu soruyu sorun: "Gelirim yarı yarıya düşse bu kalemi ilk üç ayda keser miydim?" Cevap evetse istekler tarafına aittir.
Bu kovayı bir ceza değil, planın sürdürülebilirliğini sağlayan yay olarak düşünün. Restoran, tatil, hobi, dijital abonelikler, kıyafet, kozmetik, hediye ve ihtiyaç sınırının üzerindeki her tercih burada toplanır. Yüzde 30 kulağa cömert gelebilir, ancak abonelikler ve küçük günlük harcamalar bu alanı sessizce doldurur.
Pratik bir yöntem: istekler için ayrı bir kart ya da hesap kullanmak. Ay içinde bakiye erirken tercihlerinizi kendiliğinden ölçmeye başlarsınız. Kalanı ay sonunda tasarrufa aktarmak da mümkündür, ama zorunlu tutmayın; kısıtlamanın çok sıkı olduğu planlar terk edilir.
Bu dilim içinde bir öncelik sırası vardır. Yüksek faizli tüketici borcunuz veya kredi kartı devri varsa, yatırım düşünmeden önce buraya yüklenmek matematiksel olarak daha kârlıdır; borç yönetimi ve ödeme stratejileri bölümündeki kartopu ve çığ yöntemleri tam bu noktada işe yarar. Borç kontrol altındaysa sıra şöyle ilerler:
Faiz ve masraf farkları uzun vadede ciddi tutarlara dönüştüğü için, birikimi hangi kurumda tutacağınızı seçerken banka ürünlerini karşılaştırma alışkanlığı edinmek gerekir.
Büyük şehirlerde kira tek başına gelirin yarısını götürebilir. Bu durumda kuralı çöpe atmak yerine geçici bir sürüm kurun:
| Durum | İhtiyaç | İstek | Tasarruf |
|---|---|---|---|
| Standart | %50 | %30 | %20 |
| Yüksek kira baskısı | %65 | %20 | %15 |
| Borç kapatma dönemi | %50 | %15 | %35 |
| Aile evinde yaşayan genç | %35 | %25 | %40 |
Oranı esnetirken tek şartı koruyun: tasarruf dilimi sıfır olmasın. Yüzde 5 bile alışkanlığı ayakta tutar. Uzun vadede oranı iyileştirmenin iki yolu var; ihtiyaç kalemlerini küçültmek ya da geliri artırma yolları üzerinde çalışmak. İkincisi genellikle daha fazla alan açar, çünkü zorunlu giderlerin aşağı doğru bir tabanı vardır.
Birinci ay ölçüm ayıdır: harcamaları üç kovaya etiketleyip mevcut dağılımınızı görün. İkinci ay tek bir kalemde düzeltme yapın, hepsini birden değiştirmeye çalışmayın. Üçüncü ay tasarruf transferini otomatik talimata bağlayın. Sigorta poliçelerinizi ve kişisel sigorta ihtiyaçlarınızı da bu dönemde gözden geçirin; beklenmedik bir gider planı en hızlı boz